Ana sayfa › Blog › XRF Rehberi

Blog · XRF Rehberi

Kupelasyon nedir? Altın ayarı ateş analiziyle nasıl belirlenir?

Kupelasyon, altındaki saf altın payını tartarak bulan bir laboratuvar yöntemidir. Numune gümüş ve kurşunla eritilir, altın dışındaki metaller ayrılır ve geriye kalan altın tartılır. Adımlarını, nerede kullanıldığını ve neden numune gerektirdiğini anlattık.

Son güncelleme: 5 Kasım 20265 dakika okuma

Kupelasyon nedir?

Kupelasyon, bir alaşımdaki saf altın payını tartarak bulan bir laboratuvar yöntemidir. İngilizcede fire assay (ateş analizi) ya da cupellation adıyla anılır; ikisi aynı yöntemi anlatır.34 Sheffield Assay Office, kupelasyonla ateş analizini kıymetli maden alaşımlarının altın ve gümüş içeriğini belirlemede sektörün standart yöntemi olarak tanımlar.2

Yöntem çok eskidir. Sheffield Assay Office'e göre ateş analizinin Anadolu'da MÖ 3000 dolaylarında kullanıldığına dair izler vardır ve o sürece ait kupel boncuklarının bir kısmı bugün Ankara'daki bir müzede durmaktadır. 16. yüzyılda yeniden ele alınan yöntem, bugün devletlerin, darphanelerin, rafinerilerin, ayar evlerinin ve laboratuvarların kullandığı referans yöntem hâline gelmiştir.2

Kupelasyon adım adım

1Numune ve tartımParçadan bütünü temsil eden küçük bir numune alınır ve hassas bir terazide tartılır.3 Sheffield Assay Office gerekirse 50 mg kadar küçük numune alınabildiğini yazar.2
2Gümüş ve kurşunNumune, beklenen altın miktarının 2–3 katı gümüşle birlikte kurşun folyoya sarılır. Bu adıma inquartation denir; altını seyrelterek sonraki ayırmayı mümkün kılar.2
3Kupelde ısıtmaNumune, kemik külü ya da magnezitten yapılmış gözenekli bir kapta (kupel) yaklaşık 1.100 °C'de ısıtılır. Kurşun oksitlenir ve adi metallerin oksitleriyle birlikte kupele emilir.23
4Boncuk ve korneKupelde altın ve gümüşten oluşan bir boncuk kalır. Boncuk inceltilip şerit hâline getirilir ve korne denen bir rulo biçiminde sarılır; böylece yüzeyi artar.23
5AyırmaKorne nitrik aside konur; asit gümüşü çözer, geriye altın kalır. Bu adıma ayırma (parting) denir.23
6Son tartımKalan altın tartılır ve ilk numunenin ağırlığıyla karşılaştırılır; bu oran, numunedeki altın yüzdesini verir.2

Sonuç nasıl hesaplanır?

Hesap basittir: son tartımdaki altının ağırlığı, ilk numunenin ağırlığına bölünür. Sheffield Assay Office'in verdiği örnekle 9 ayar altının altın oranı nominal olarak %37,5'tir.2 Aynı oran 1.000 üzerinden yazıldığında milyem olur: 9 ayar 375 milyemdir.

100 mg numuneden kalan altınAltın oranıMilyemAyar
91,6 mg%91,691622 ayar
75 mg%7575018 ayar
58,5 mg%58,558514 ayar
37,5 mg%37,53759 ayar

Tablo, hesabın nasıl yapıldığını göstermek için 100 mg'lık varsayımsal bir numune kullanır; gerçek bir ölçüm sonucu değildir.

Kupelasyon nerede kullanılır?

Türkiye'de ayar evlerinin standartlarını belirleyen tebliğe göre altın ayar tespitinde TS EN ISO 11426 standardına göre kupelasyon yöntemi kullanılır. X-ışını spektrometrik yöntem ise yalnızca sınırlı sayıda ya da özel olarak üretilen ziynet eşyasının analizinde kullanılabilir.1 Tebliğ, numune alındıktan sonra eşyanın, ayar raporunun ve varsa kornenin talep sahibine verileceğini de yazar.1

İngiltere'de Sheffield Assay Office, damgalanmak üzere gelen altın takıların artık rutin olarak XRF ile test edildiğini, ateş analizinin ise sonuçları doğrulamak için kullanılan referans yöntem olarak kaldığını yazar; ofisin kupelasyon yöntemi ISO 11426 standardına dayanır.2 Yöntem, büyük rafinerilerde ve altın madenciliği şirketlerinde altın cevheri ile altın ve gümüş külçenin değerlendirilmesinde de kabul gören standarttır.4

Kupelasyonun sınırları

  • Numune tükenir: kupelasyon tamamen yıkıcı bir yöntemdir. Bu yüzden sanat eserlerinden ve takılardan çok külçe ve altın stoklarının analizine uygundur.4
  • Zaman alır: yöntem zaman alıcıdır; buna rağmen külçe ve cevher değerlendirmesinde kabul gören standarttır.4
  • Ek işlem gerekebilir: boncukta platin, paladyum, iridyum, rodyum, rutenyum ya da osmiyum izleri kalabilir ve bunları ayırmak için ek işlem gerekebilir.2
  • Kontrol numunesi gerekir: her partiyle birlikte saflığı bilinen kontrol numuneleri aynı işlemden geçirilir; Sheffield Assay Office her partide %99,99 saf altından en az iki kontrol numunesi kullandığını yazar.2

Sık sorulanlar

Kupelasyon ile ateş analizi (fire assay) aynı şey mi?

Evet. İkisi aynı yöntemi anlatır; yöntem, kıymetli madeni kurşundan ayıran kupelasyon adımıyla da anılır.

Kupelasyon takıya zarar verir mi?

Parçadan numune alınır ve bu numune işlem sırasında tükenir. Bu yüzden yöntem, takıdan çok külçe ve altın stoklarının analizine uygundur.

Türkiye'de ayar evleri altını hangi yöntemle ölçer?

Tebliğe göre altında TS EN ISO 11426 standardındaki kupelasyon yöntemi kullanılır. X-ışını spektrometrik yöntem yalnızca sınırlı sayıda ya da özel olarak üretilen ziynet eşyasında kullanılabilir.

Korne nedir?

Kupelasyonda altın ve gümüş boncuğunun inceltilip sarılmasıyla oluşan rulodur. Nitrik asit gümüşü çözdükten sonra kalan korne altındır ve tartılır.

Neden gümüş eklenir?

Gümüş altını seyreltir; böylece ayırma adımında nitrik asit gümüşü çözerek altını tamamen ayırabilir.

Ayar tahmin edilmez. Ölçülür.

Canlı analizde bir ölçümün ekranda nasıl göründüğünü deneyin ya da işletmeniz için teklif isteyin.

Teklif isteCanlı analizi dene
Kaynaklar
  1. Resmî Gazete, “Kıymetli Maden ve Kıymetli Taş Analizinde Yetki Verilecek Ayar Evlerinin Standartları, Seçimi ve Denetim Esaslarının Belirlenmesine İlişkin Tebliğ” (10.03.2022, sayı 31774), madde 11
  2. Sheffield Assay Office, “From the Bible to State of the Art: Cupellation Test Methods Explained”
  3. Birmingham Assay Office, “Understanding Fire Assay: The Oldest Method of Gold Purity Testing”
  4. Wikipedia, “Metallurgical assay: Fire assay/cupellation”